رویدادها

  • سینما
23 مهر 1397
  طرح و فیلمنامه های منتخب مستندسازان استان برای تولید بررسی و نهایی شد.
23 ارديبهشت 1398
گزارش روابط‌ عمومی خانه  سینمای مستند تبریز . با آغاز فصل تابستان مرحله سوم تصویربرداری فیلم مستند «رسم سلطان داغی» به نویسندگی و کارگردانی سعادتعلی سعیدپور در منطقه سهند شروع شد. سعیدپور در این مورد ...
23 مهر 1397
همزمان با برگزاری برنامه و ورک شاپ نیم نگاه توسط خانه سینمای مستند تبریز با مشارکت سازمان فرهنگی هنری شهرداری تبریز ،
23 مهر 1397
خانه سینمای مستند تبریز اولین لوح عضویت افتخاری خود را به مهرداد اسکوئی داد.
23 مهر 1397
روز دوشنبه سی ام اردیبهشت ماه سال 1398 مجمع عمومی فوق العاده با حضور اکثریت اعضا در محل خانه سینمای مستند تبریز برگزار شد.
23 مهر 1397
برگزاری نخستین جشنواره دوسالانه منطقه ای فیلم مستند « آذربایجان »
16 تیر 1398
هیأت مدیره خانه سینمای مستند تبریز از تلاش صادقانه سید محمد مهدی طباطبایی نژاد قدردانی کرد .
23 ارديبهشت 1398
جایزه ویژه هیات داوران سومین جشنواره فیلم کوتاه طنین مسجد، در بخش ویژه سیل مهربانی به فیلم مستند “سن چاغیرسان گلرم من” ساخته محمد علیمرادی، مستند ساز جوان آذربایجانی عضو خانه سینمای مستند تبریز رسید.
23 ارديبهشت 1398
گزارش روابط عمومی خانه سینمای مستند تبریز . لعیا میرنصیری در آخرین کار مستند خود ، زندگی و فعالیت حسین قراملکی دونده 69 ساله ماراتن پیشکسوت تبریزی را در قالب مستند پرتره با موضوع اجتماعی ورزشی  جلوی ...
31 مرداد 1398
با حضور مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی و تنی از مدیران محلی، مستند « تحفه ساردور » که به بررسی پیشینه تابلو فرش سردرود می پردازد، کلید خورد. این مستند به کارگردانی علی خیرخواه و با حمایت اداره كل ...

مستند شکل گرای غیرکلامی

جستاری در فیلم فرمالیسم

مستند شکل گرای غیر کلامی

 

سینمای مستند که در اصل بازنمایی و فرانمایی واقعیت است ، از روشها و ساختارهای متفاوتی به فراخور موضوع و امر واقع برخوردار است . یکی از روشها و رهیافت در سینمای مستند ، مستند شکل گرای غیر کلامی است . این گونه سینمایی که به مستندهای تجریدی و هنری نیز شناخته شده است ، تکیه اش بر موسیقی ، تدوین تصویر و صدا ، تصویربرداری ، در قالب اکسپرسیون و دارای بیان مجازی در مقابل کلام است . از آنجا که اغلب ، فرم اقتباس شده از واقعیت توسط مستند ساز تجرید می شود ، جنبه و عملکرد اطلاع رسانی و رسانه ای کمتر و ضعیفی نیز در مقایسه با دیگر روشها و گونه های مستند دارد . چون عملکرد هنری اش قوی و پر تاثیر است آن را مستند هنری یا شاعرانه نیز می نامند .

در مستندهای شکل گرای غیرکلامی ما می خواهیم بین چند هنر یا چند رسانه ، نوعی همکاری و تعامل ایجاد کنیم و به گونه ای واقعیت ذهنی خود را در باره آن به کار بندیم که وجه تازه و بدیعی از موضوع که جهانی را برای ما آشکار می کند به نمایش بگذاریم ، وجهی استعاری و دیگرگونه که برگردان مستقیم واقعیت نیست و عمدتا به مدد عمل خلاقه تدوین ، تصویربرداری ، موسیقی و عنصر صدا به وجود می آید . مستند شکل گرای غیر کلامی ، تجریدی ترین ، مستقل ترین و شخصی ترین نوع مستند سازی ست که دیدگاه و تلقی مستند ساز از واقعیت در مرکز توجه است .

هنرهای تجسمی یکی از چند هنری ست که در ایجاد واقعیت ذهنی برای بیان مجازی و آشکار جهان ملموس و غیر ملموس بعنوان یک عنصر بصری و سمعی در فضا سازی بکار برده می شود. فیلمساز و کارگردان برای دست یابی به جذابیت بصری و انتقال مفاهیم بیانی ( حسی و محتوایی ) عناصر درون کادری خود را که بر پایه و اساس عنصرهای بصری ست ( پرسپکتیو – رنگ – نور – ریتم – ترکیب بندی – حرکت – تضاد – تعادل – تناسب – بافت – شکل – حجم – خط و...) نسبت به آنها حساس بوده و انتخاب می نماید. اغلب آثار مستندهای شکل گرای غیر کلامی از عناصری پیروی می کنند که این عناصر در درون اثر روابط زنده و فعالی با یکدیگر دارند و هیچ گاه عناصر مفرد تلقی نمی شوند در بررسی چنین آثاری نباید تنها به تجربه و تحلیل عناصری که  به چشم می خورند بسنده کرد ، بلکه از نظر زیبایی شناسی ، درک اثر و ارتباط برقرار کردن با آن به شناخت کلیت اثر بستگی دارد. از نمونه های موفق این گونه می توان به آثار مستند ساز پرآوازه هلندی ، برت هانسترا بخصوص 2 فیلم " شیشه " و  "باغ وحش " اشاره کرد و نیز از میان متاخرترین به سه گانه ماندگار و تاثیرگذار " کاتسی " اثر " گاد فری راجیو" که در ایران به نام " زندگی بدون توازن " شهرت دارد اشاره کرد.

این شکل و روش و رهیافت مستند سازی در ایران هم مصداق دارد، اگر چه نمونه های خوب آن بسیار اندک هستند. از جمله مصادیق ایرانی ، مستند شکل گرای غیر کلامی می توان به فیلم "پیکان " ساخته کامران شیردل محصول 1349 اشاره کرد که هر چند نگاهی مستند به فرآیند ساخت و مونتاژ خودروی پیکان دارد،  اما این روند را تنها به کمک تصویر و تدوین و موسیقی و افکتهای صوتی و بدون استفاده از گفتار متن انجام داده است . نمونه دیگر ، مستندی ست که خسرو سینایی درباره مجسمه های آهنی عجیب و غریب مجسمه ساز ایرانی " ژازه طباطبایی " ساخته است . در این فیلم بیش از همه ، هنر جان بخشی به اشیاست که نمود دارد و تدوین صدا و موسیقی نیز در مقایسه با فیلم پیکان شیردل ، با توجه بیشتری به قواعد چینش تصویر و موسیقی در مستند شکل گرا صورت گرفته و در نتیجه برای این اثر کلیتی شاعرانه تر و هنری تر از فیلم شیردل به ارمغان آورده است . پشتوانه نظری این گونه از فیلمسازی مستند ، رهیافت آن دسته از نظریه پردازانی ست که هنر را تجرید گرایی ذهن می دانند و حرکت از واقعیت به تجرید . همچنین تئوری های نظریه پردازانی که در هنر برای شکل و فرم اهمیتی بیش از دیگر عناصر قائلند ، برآنند که اصلا و اساسا محتوا نیز در هنر زاییده فرم است نه این که چیزی جدا از آن باشد . در این نگاه ، هنر با رخنه در اشکال واقعی و تغییر آگاهانه در آنها ، واقعیت ذهنی را می آفریند . در این بازنمایی و فرانمایی ، هنرمند صرفا با آفریدن فرم تازه است که می تواند حرف تازه بزند .

 

مستند شکل گرای غیر کلامی ، گونه ای مستند تجریدی    ( Abstract Documentry ) است که عوامل فیلم ، عوامل مستند است ، ولی بیان ، بیان مستند نیست. مثل مستند : " باراکا " ساخته " ران فریک " که برخلاف آثار مستند غیرتجریدی همچون "نانوک شمال " ساخته رابرت فلاهرتی بیشتر فرانمایی طبیعت و واقعیت است تا بازنمایی آن . در مستند شکل گرای غیر کلامی ، موسیقی نه به طور کامل در خدمت ظاهر تصویر است و نه به طور کامل مستقل و جدا از آن ، بلکه در کنار تصویر و در ترکیب با آن و عنصر صدا است . به این معنا که موسیقی در این نوع مستند در فرآیند ترکیب با تصویر و صدا ، موجب خلق معنایی تازه و یک سنتز و یک حالت سومی که نه این است و نه آن ، می شود و اثر را از شکل بودن صرف به فرم بر می گرداند و به عنصری در ساختمان دراماتیک اثر تبدیل می شود . یعنی نه صرفا تشدید کننده معنای اولیه و ظاهری تصویر است و نه تشدید کننده معنای خود با به خدمت گرفتن تصویر . این سنتز و این حالت سوم در واقع همان واقعیت ذهنی است که هنر در مقابل واقعیت عینی خارجی عرضه می کند ، همان فرانمایی و همان بیان استعاری و دیگرگونه که به آن بیان هنری یا شاعرانه می گوییم.

مستندهای شکل گرا به مستند های نو نیز شهرت دارند و جزو سینمای مستقل ( Independent ) و در دسته فیلم های آوانگارد و غیر متعارف قرار می گیرند و طبعا به سینمای بدنه تعلق ندارند. گاهی به آنها فیلم کامل / فیلم محض ( Total film  ) گفته اند و گاهی سینمای زیبایی شناسی . از اهداف تولید آنها کشف جنبه های زیبایی شناسی فیلم با تجربه در فرم است و بر خلاف سینمای اکران و داستان پرداز که مقید به داستان است با قصه و عناصر درام و بازیگر سرو کاری ندارد و نیز برخلاف مستند های علمی ، تبلیغاتی و... که جنبه اطلاع رسانی در آنها نقش اصلی را ایفا می کند ، کاملا متکی به آفرینش  هنرمندانه بوده و پیام و مضمون را نه به شکل ژورنالیستی و تبلیغاتی یا حتی علمی ، بلکه صرفا در قالب خالص هنری با رعایت ساختار دراماتیک و عناصر آن ( تدوین ، موسیقی ، تصویر و عنصر صدا ) عرضه می کنند .

مستندهای شکل گرای غیر کلامی اگر چه متعلق به سینمای مستقل و پیشرو هستند ، اما چنین نیست که صرفا هنری برای نفس هنر و دیگر هیچ باشند و بی اعتنا به مخاطب و رسالت و تعهد هنری . دست کم آثار ارزشمند این ژانر، این گونه اند . هم " شیشه " برت هانسترا و هم " زندگی بدون توازن " گادفری راجیو بیش از آن که در خدمت سینما و قواعد زیبایی شناسی فیلم باشند در خدمت نجات بشریت از چنگال فناوری و آسیب های مدرنیته اند و انصاف این است که حساب آنها را از آثار آوانگارد مخاطب گریز و روشنفکرانه جدا کنیم . با این وصف مستند شکل گرای غیر کلامی هم می تواند به عنوان یکی از گونه های مستند سازی برای سینما و رسانه تلویزیون مطرح شود و از این جهت نیز مورد توجه قرار بگیرد . زیرا اگرچه تبلیغاتی ، ایدئولوژیک یا علمی و خبری نیست و از این جهت گستردگی تاثیر کمتری دارد ، اما در عوض عمق و ماندگاری تاثیرش خیلی بیشتر از این نمونه هاست . از این گذشته می توان با اتخاذ سیاستهای رسانه ای درست و با تربیت ذائقه مخاطب ، به مرور بر گستردگی تاثیر این قبیل مستندها نیز افزود .

نویسنده : سعادتعلی سعیدپور

منابع :

- جنبه های مستند در هنر به ویژه در سینما – دکتر احمد ضابطی جهرمی.

- نگرش تئوریک به فیلم مستند – دکتر احمد ضابطی جهرمی.

- فلسفه بیان در فیلم مستند – اریک بارنو.

- ساختمار دراماتیک در فیلم مستند – شهاب الدین عادل – نشریه فارابی دوره هفتم شماره اول.

- ارتباط تصویری – انجمن سینمای جوانان ایران.

- روزنامه جام جم – آزاد جعفری.